Ei utfordring ein ofte ser, er rust i naglar og hengsler. Når desse metallelementa rustar, sprengjer dei på treverket og kan skape opningar som samlar på fukt, som igjen kan føre til ròteskadar.

Dei som arbeider med restaurering av dører og vindauge, har gode teknikkar for å utbetre slike skadar og har kjennskap til løysingar for unngå at dette blir eit problem vidare.

Dersom ein har ròteskadar, kan dei som regel utbetrast ved at ein fjernar det treverket som er skadd, fjerne årsaka til ròteskaden og spunse inn nytt treverk. På den måten beheld ein så mykje som råd av det originale høgkvalitetsmaterialet og sikrar god ressursutnytting.

Det er viktig at ein nyttar same type treverk, med likast mogleg kvalitet som det originale. Det vil i dei fleste tilfelle vere snakk om kjerneved med tette årringar og høgt innhald av kvae.

Originale dører og vindauge har som regel glas som er festa med kitt. Dette kittet må skiftast med jamne mellomrom. Det finst ulike typar kitt, og nokre av dei kan oppfriskast ved å påføre olje, slik at det kan gå lengre tid før kittet må skiftast ut.

Omkitting av glas er noko ein kan gjere sjølv dersom ein har tid og interesse for det, og det blir regelmessig arrangert kurs der ein kan lære korleis ein skal gjere det. Dersom ein ikkje ønskjer å gjere det sjølv, kan ein få hjelp av firma som driv med dør- og vindaugsrestaurering.

Dei fleste som arbeider innanfor bygningsvernfeltet, tilrår at ein nyttar tre når ein skal produsere nye dører og vindauge til eldre bygningar.

Det kostar gjerne litt meir å få laga desse elementa i tre med høg materialkvalitet. Kostnaden vil derimot bli lågare på lang sikt dersom ein reknar med at moderne element ofte ikkje kan reparerast ved skade og må skiftast ut etter berre 20–30 år.

For best mogleg resultat burde ein nytte tettvakse tre med tette årringar og høgt kvaeinnhald. Kjerneveden er som regel mest haldbar.

Ein må òg hugse på at ikkje alle delar av eit bygningselement treng like høg materialkvalitet. Innsida av vindauget treng for eksempel ikkje like høg materialkvalitet som utsida, der slitasjen er størst.

Kor nøye ein treng å vere i nyproduksjon, varierer, men det blir generelt tilrådd å få dei nye vindauga så like dei originale som råd. Det gjeld både tresort, materialkvalitet, oppbygning av vindauget og dimensjonar på dei ulike delane.

Desse faktorane kan kanskje verke små og uvesentlege i det store bildet, men dei har mykje å seie for totaluttrykket. Dei dimensjonane og materiala vi nyttar i moderne vindauge i dag, er heilt annleis enn dei som blei nytta tidlegare, og ukritisk bruk av moderne teknikkar kan gi eit dårleg resultat.

Ein kan kome langt med ei generell forståing av korleis elementa blei laga på den aktuelle tida, men det kan òg vere lurt å ta utgangspunkt i originale element dersom ein har dei.

Mange jugendstilbygningar har ikkje bevarte originalelement i hovudareala, men kan ha bevarte element i trappeoppgangar og sekundærareal. Desse elementa kan vere gode kjelder til informasjon om korleis dei tapte elementa var konstruerte.

Når ein skal rekonstruere vindauge og dører til hovudareala, må ein derimot vere merksam på at designet mest sannsynleg har vore annleis enn det ein ser i trappeoppgangar og sekundærareal.

Jugendstilen er kjend for å ha stor variasjon i vindaugsdesign, både mellom etasjane og innanfor kvar etasje. Det er derfor lurt å ta utgangspunkt i teikningar eller historiske fotografi for å finne det rette designet for dei ulike vindauga.

Dersom ein ikkje greier å finne god dokumentasjon av originalelementa, kan ein òg kikke på andre tilsvarande bygningar designa av den same arkitekten frå omtrent same tida. Sjølv om ein ikkje er sikra at elementa blir heilt like dei originale, blir dei i det minste stil- og tidskorrekte.

Eit av dei mest effektive tiltaka for å hindre varmetap er tetting. Mange karmar kan tettast med fylling i mellomrommet mellom veggkonstruksjonen og karmen, i tillegg til påføring av vindduk under listene.

På dører med mellomrom mellom dør og karm kan ein montere tettingslister eller hengje opp tjukke gardiner som hindrar den kalde lufta frå å trengje inn i bustaden.

Ein kan òg få hjelp av kompetente handverkarar til å forstørre dørblad eller karmar for å minske mellomrommet.

Ved tiltak som endrar på mellomrommet, må ein passe på å ta omsyn til bevegelsar. Mange opplever at vindauge og dører kan vere tronge delar av året og lause andre tider. Årsaka er bevegelsar i konstruksjonen. Det blir derfor tilrådd å nytte løysingar som tillèt slike bevegelsar.

For å betre UV-verdien for vindauga kan ein vurdere å bruke varevindauge. Det inneber å montere eit vindauge på innsida av det originale. Mange eldre bygningar har djupe karmar og har derfor plass til varevindauge utan at dei stikk ut i rommet.

Varevindauge kan monterast som frittståande vindauge i karmen, anten faste eller med innslåande ramme, eller som kopla vindauge som sit fast i den originale ramma. Kva som er den beste løysinga, er avhengig av det originale vindauget og bruken av rommet.

Varevindauge er det stort sett tilrådd å lage i tre. Dersom ein har originalvindauge med metallramme, kan det vere lurt å diskutere materialval med ein kompetent fagperson først.

Designet av varevindauget treng ikkje vere det same som originalvindauget. Dobbelt lag med sprosseinndelt vindauge kan ha stor verknad på lysinnslepp og vere visuelt forstyrrande. Derfor er det mange som vel opne varevindauge utan sprosser.

I dag er også branntryggleik og andre sikringstiltak relevante problemstillingar når ein har originale dører og vindauge. I bygningar med særskilde krav til sikringstiltak kan ein ha behov for spesialløysingar.

Det har vore mange ulike løysingar opp gjennom tida, nokre med større hell enn andre. Fleire nyare prosjekt har funne fram til gode løysingar, og nokre av desse løysingane er presenterte i Riksantikvaren si eksempelsamling.

Dersom bygningen din har strenge tryggleikskrav, kan det vere lurt å undersøkje desse prosjekta. Du kan finne lenkjer til eksempelsamlinga og andre nyttige sider lenger nede.