Verdas mest kjende kvilestol er frå Sykkylven

Det er knapt nokon stol i den norske møbelsoga som har betydd så mykje for eit lokalsamfunn som Stressless-stolen. Frå stolen vart lansert i 1971 har han skapt hundrevis av arbeidsplassar i Sykkylven kommune, både hos produsenten, Ekornes, og hos underleverandørar. Ja, også nabokommunar som Hareid, Stranda og Hornindal (Volda) har nytt godt av stolsuksessen gjennom arbeidsplassar og skatteinntekter. Like viktig er det at stolen har gjeve avlastning og kvile for slitne kroppar over store delar av verda.

Det er produsert over 11 millionar Stressless-sete sidan eventyret starta. Dei fleste av desse sitjeplassane er selde til utlandet. Og dei som måler slikt har funne ut at kvilestolen, som såg dagens lys i Sykkylven, er det mest kjende møbelmerket i heile verda. Dei visste ikkje kva dei var med å setje i gang dei som var involverte i utviklinga av kvilestolen kring 1970, sjøl om dei fort såg at dei var på sporet av noko stort.

TV-stol

Ekornes var kring 1970 allereie Noregs største møbelfabrikk, og Sykkylven var kome på høgde med Stranda som landets fremste møbelkommune. Ekornes vart leia av Jens E. Ekornes som var ein av dei mest idérike og driftige industrileiarane i Noreg i etterkrigstida. NRK laga i 1966 eit fjernsynsprogram om han som vart omtala som ein askeladd i norsk industri. Jens Ekornes såg kva for behov som var i marknaden, og kom stadig opp med nye produkt. Grunnlaget var spiralfjører og madrasser. Like etter krigen var det sovesofaer som var i vinden, så kom sengar, sofabenkar og etter kvart salongmøblar. Alt vart bygd opp på ein rasjonell måte som gjorde at produksjonskostnadane vart relativt låge. Bedrifta bygde opp eit produksjonsapparat som gjorde at dei vart sjølforsynte på dei fleste område. Ekornes vart kjent for sine rimelege og solide møblar, som også hadde ei form som tiltala eit stadig meir form medvite publikum.

Ekornes prøvde seg i siste halvdel av 1960-åra med kvilestolar, men måtte innsjå at på denne marknaden var Stokke størst, med sine vippstolar i Star-serien. Også andre bedrifter som Emco Møbler prøvde seg med kvilestolar, som også vart kalla TV-stolar.

Fjernsynet kom inn i dei fleste heimar etter at NRK byrja med fjernsynssendingar i 1960. Det var behov for ein stol der brukarane kunne sitje lenge i ro i ein avslappa posisjon. Dei tradisjonelle lenestolane og øyrelappstolane mangla funksjonen med regulering av ryggen. Sitteposisjonen var låst. Kvilestolane til Stokke kunne leggast bakover og fikserast i kvilestilling, men vinkelen mellom sete og rygg var fast. På Ekornes såg dei at her var det rom for produktforbetring.

Trong hjelp

Jens E. Ekornes sette produktutviklingsavdelinga i gang med arbeidet, og det skal ha vore Karstein Våtmyr som kom til leiinga med eit prinsipp som han meinte kunne føre dei vidare. Han såg for seg eit slidingsystem der setet gleid på ei treramme, med eit lavt festepunkt i ryggen slik at ryggen kunne leggast godt tilbake. Konseptet var ikkje originalt, og det likna på det som hadde vore nytta på dei såkalla hyttestolane tidlegare. Idéen vart teken vidare av ingeniør Jostein Ekornes i PU-avdelinga. I staden for ei treramme ville Jostein Ekornes ha reguleringa av stolen i ein stålkonstruksjon. I samarbeid med mekanikaren og maskinisten Ingolf Duesund kom han fram til ein stol med ei glidebane som la til rette for trinnlaus regulering av sittevinkelen. Glidebana var plassert under setet.

PU-avdelinga til Ekornes sleit med å kome vidare med stolidéen, difor bestemte leiinga seg for å hente inn ekstern kompetanse. Jens E. Ekornes ønskte å vere sjølvforsynt på idé- og utviklingssida. På denne måten ville han sikre ein effektiv produksjonsflyt. Ved å bruke eksterne designarar risikerte dei at det kom inn variantar som skapte ein meir kostbar vareproduksjon.

Men no såg også han at dei trong hjelp for å kome vidare med eit konsept som han vurderte som svært lovande. Det var Leif Ekornes, bror til Jens, som ringde til Svein Asbjørnsen, ein av tre unge designarar i det nyoppretta designfellesskapet Møre Designteam. Dei to andre i fellesskapet var Svein Leirdal og Jan Lade. Dei hadde i utgangspunktet skaffa seg samarbeidsavtalar med bedriftene Hole & Lillebøe, L.K. Hjelle og Hjellegjerde, men avtalane var ikkje til hinders for at dei også kunne yte tenester til andre. Etter at dei hadde teke på seg oppdraget med å vidareutvikle kvilestolkonseptet, fekk dei tilsendt ein funksjonsmodell. Jan Lade fortel kva dei fekk inn på designkontoret: Det var ei jernplate som fundament på golvet. På den var det påsveisa fire vertikale rør som illuderte fram- og bakbein. Dei bakarste inneheldt omdreiningspunkt for ryggramma som var hengsla til seteramma, som på ein campingstol. Midt på botnplata var der eit opplegg for feste, som eg hugsar som to firkantrør som gleid i kvarandre, der det minste var festa til setet sin framkant. Funksjonsmodellen balanserte såleis på tre punkt.

Selde på komforten

Designarane prøvde å byggje vidare på modellen, men fekk det ikkje til. Dei valde i staden å starte på nytt. I designkrinsar var det den gongen eit uttrykk som stod sterkt: Form follows function. Dette innebar at stolen sin utsjåand skulle vise korleis han var bygd opp og fungerte.Tenkearbeidet resulterte i ein rørkonstruksjon som var samanhengande og synleg. På begge sider av setet gjekk røret i ein vinkel som la til rette for trinnlaus justering av sittevinkelen ved hjelp av kroppstyngda og enkel fiksering av ønska sitteposisjon. Den første stolen designarane kom opp med vart kalla Global.

I 1970 var det vippestolar med sving som var i vinden. Diskusjonen mellom dei som arbeidde med den nye kvilestolen gjekk på om den tida snart var over, eller om ein også burde ha ein svingstol. Global vart då omgjort til svingstolen Original. Det viste seg at det var svingstolen som slo best an i marknaden. Men introduksjonen av stolen var ikkje heilt problemfri. Stoluttrykket med synlege ståldelar i den bærande konstruksjonen braut med førestellingane mange hadde av ein stovestol. For dei gjekk assosiasjonane til -50- og 60-talet sine stålstolar på tannlegekontora. Salssjefen, Jens Petter Ekornes, instruerte seljarane om å ta merksemda vekk frå utsjånadenog vektleggje komforten. Dei skulle få potensielle kundar til å setje seg i stolen og kjenne korleis det var å kvile i han. Taktikkenlukkast, men det paradoksale er at den første Stressless-stolen i Noreg var selt til ein tannlege, av møbelhandlar Karl Sunde i Nordfjordeid. Historia vart fortalt av Jens Petter Ekornes som hadde ei unik evne til å byggje historie rundt Stressless-stolen.

Det var reklame-sjef Erling Ekornes, sonen til Leif Ekornes, som kom opp med namnet Stressless på den nye kvilestolen. Det var mange omsyn å ta når dei skulle finne eit passande namn. Ekornes var i ferd med å bli ei eksportbedrift og namnet måtte difor klinge godt for folk over heile verda. Det måtte også seie noko om funksjonen til stolen og vise at dette var ein stol for avslapping og kvile.

Rundt 1970 var ordet stress noko av eit moteord, og med etterleddet less vart det eit bokstavrim som var lett å hugse og eit namn som var lett å forstå. Med denne stolen kunne ein stresse ned etter ein travel kvardag. Stressless tok pulsen på den moderne tida.

Stresslessfabrikken

Frå 1940-åra hadde det vore kontinuerleg byggjeverksemd ved fabrikkanlegget på Ikornnes. Nye påbygg vart reiste etter som behovet for meir produsjonsareal melde seg. Utbygginga hadde ikkje skjedd etter ein samla plan, noko som gjorde interntransporten utfordrande. Allereie før Stressless kom til, i 1970, hadde Ekornes-leiinga bestemt seg for å byggje ny mekanisk avdeling. Avdelinga kom i første høgda, på det som etter kvart fekk namnet Stressless-fabrikken. Det var særleg veksten i etterspørselen av Stressless-møblane som i dei følgjande åra dreiv fram behovet for meir produksjonsareal. I 1976 stod den nye fabrikken ferdig, og her var det mellom anna ei ny skumplastavdeling i andre høgda.

Mykje av utstyret og maskinane dei trong for å lage Stressless-stolar vart utvikla på fabrikken. Bøying av stålrør til ei rund form var ein prosess fabrikken ikkje hadde vore borti før. Dei første stålringane vart bøygde rundt ein kaipåle på Ikornnes-kaia, fortel mekanikar Per Blakstad. Snart hadde dei kome fram til ei maskin som bøygde røra i ein automatisk prosess. I løpet av kort tid utvikla Ekornes også si eiga forniklingsavdeling.

I 1975 nådde salet av Stressless-stolen nye høgder. Ekornes trong fleire hender for å møte den auka etterspurnaden. Det var ikkje mange arbeidsledige i Sykkylven og nabokommunane. Ekornes retta seg difor mot det som så langt hadde vore ei arbeidskraftreserve, dei heimeverande husmødrene.

Ekornes hadde også tidlegare rekruttert kvinner. Dei hadde teke seg av saumarbeidet som var definert som typisk kvinnearbeid. No vart kvinnene tekne inn i alle avdelingane, også i mekanisk avdeling. Mange av karane var skeptiske til at kvinner skulle gå inn i arbeid som tidlegare berre hadde blitt utført av menn. Men skepsisen vart raskt gjort til skamme då det viste seg at kvinnene både gjorde raskt og grundig arbeid.

Plus-systemet

Stressless-stolen var populær i breie kjøpargrupper, og vart tilpassa marknadane der han vart seld. For den amerikanske marknaden vart det utvikla større sete enn dei som gjekk i dei europeiske landa. I utviklinga av Stressless-modellane vart det fokusert meir på funksjon og komfort enn på design. Ekornes-leiinga med salssjef, seinare direktør, Jens Petter Ekornes, satsa heller på brei kundeappell enn på å vinne designprisar. Mellom dei meir designorienterte forbrukarane fekk Stressless etter kvart ein låg status. Stolen vart vurdert som stor og klumpete, eit traust kvilemøbel som mangla det vesle ekstra som skapte begeistring. Då Stressless Global og Original vart lansert var det annleis. Ein nestor i designmiljøet, Anne Lise Aas, omtala dei første Stressless-modellane i 1971 som enkle og lettfattelege, honnørord blant designarar den gongen. Dei seinare åra har dei originale stålstolane fått fornya appell hos designinteresserte og samlarar.

Når det galdt det funksjonelle, streva Ekornes etter å liggje i front, også på verdsbasis. Her vart det teke eit stort og viktig steg i 1991 då Plus-systemet vart lansert. Dåverande industrimekanikar og produktutviklar Arve Ekornes hadde, saman med kollegaene Jostein Ekornes og Olav Oplendskedal, arbeidd med å auke komforten i tilnærma liggestilling, samtidig som komforten i oppreist stilling vart den same som før. Med Plus-systemet justerer hode- og veikryggstøtta seg etter posisjonen som brukaren sit i. Legg brukaren seg bakover for å sjå på TV, vil hodestøtta automatisk justere seg slik at blikket framleis vert retta mot TV-skjermen. Alle dei nye Stressless-modellane etter 1993 vart bygde med Plus-systemet.

God lønsemd

Etter at Ekornes hadde gjennomlevd nokre tunge år på 1980-talet, snudde utviklinga etter at Jens Petter Ekornes kom tilbake i sjefsstolen i 1990. Jens Petter knytte til seg sentrale personar i leiargruppa som gjekk inn for ei opprydding i eit brokete modellutval. Arve Ekornes fekk i oppgåve å rasjonalisere produktspekteret, Runar Haugen var sentral i straumlinjeforming av salsmateriell og marknadsapparat, Ola Arne Ramstad fekk som fabrikksjef ei viktig oppgåve i den praktiske gjennomføringa av rasjonaliseringa. Med tilsettinga av Nils-Fredrik Drabløs som viseadministrerande direktør i 1991, fekk frontfiguren i selskapet ein støttespelar som sørga for at idear og visjonar vart sett ut i kraftfull handling. Avgjerande støtte hadde Jens Petter Ekornes også i den rutinerte nye styreleiaren Olav Kjell Holtan.

Med Stressless-produktet som motor fekk Ekornes, som vart børsnotert i 1995, ein framgang selskapet aldri hadde opplevd før. Med årsresultat på kring 20 prosent av omsetninga vart det gode utbyte både for aksjonærar og tilsette, som igjen var stolte av å arbeide i Sykkylvens største industribedrift.

Dei gode resultata førte til at bedrifta kunne byggje ein heilt ny Stressless-fabrikk som vart betalt over den løpande drifta. Då bygget stod ferdig i 2003, hadde Ekornes meir enn dobla golvarealet i fabrikken på Ikornnes. På denne tida var det produksjon av Stressless-modellar også i tidlegare Vestlandske Møbler på Vik i Sykkylven og på Hareid.

Stressless-eventyret ser ut til å halde fram også med ny kinesisk eigar. Selskapet Qumei Home Furnishings Group, som tok over Ekornes i 2018, har uttalt at dei vil føre bedrifta vidare i same sporet som tidlegare. Noko større variantbreidde i kolleksjonen, og innføring av elektrisk regulering av posisjonane, vert sett på som nødvendige marknadstilpassingar. Men ambisjonen er framleis å lage verdas beste og mest profilerte kvilestol i Sykkylven.

Takk til Jan Lade, Svein Asbjørnsen, Ole Bjørn Roald og Arve Ekornes for hjelp med å skaffe fram informasjon.