Lefser og tradisjonshøgtid

Knapt er det nokon del av året der tradisjonane blir haldne meir i hevd enn i julefeiringa. Ein skulle tru at tradisjonane står i fare for å forsvinne når vi har tilgang til grøn og rosa julebrus, all verdens kaker, og djupfrosne varer frå fire verdshjørne. Likevel samlast vi og bakar den gamle typen julegodt: lefser.

Etnologen Astri Riddervold hadde mat og matkultur som sitt fagfelt og seier at når menneske flyttar til utlandet er det mattradisjonane kjent frå barndommen som blir med og praktiserast til helg og høgtider. Kvardagsmaten blir derimot likare menyen på den nye heimstaden. Gjer vi dette når vi flyttar utanlands er det vel naturleg at alle ser tilbake på tradisjonane i julehøgtida.

Julefeiringa vi kjenner i dag er eigentleg ikkje så gammal. Likevel ser vi enda risset av den tidlegaste feiringa: det skal være mat med mykje feitt, salt og sukker. Alt det beste det norske bondesamfunnet kunne produsere, og kjøpe. Småkakene vi i dag knyter til jula kom først inn i tradisjonen saman med støypejarnskomfyren mot slutten av 1800-talet.

Før jarnkomfyren var ulike variantar av «brød» stekt på takke og kaker stekt i jarn det vanlege. Annechen Bahr Bugge har forska på mat og etevanar og fortel i boka “Fattigmenn, tilslørte bondepiker og rike riddere” at slike jarn var kjent mange stader i Europa heilt frå 1400-talet, men at dei var mest brukt her i nord. Krumkaker, strandabakelse og ikkje minst lefser står framleis sterkt her på Sunnmøre. Lefsekurs blir haldne av bygdekvinnelag, museum og husflidslag. I tillegg møtast både kvinner og menn i heimane for å bake lefser og flatbrød i fellesskap.

Felleskapen rundt bakinga var viktig også før. Det var vanleg å samle seg og bake saman. Kanskje møttes ein bakstekonene og baka saman både lefser og flatbrød til fleire hushald. Lefse og flatbrødbakst kunne være ei stor hending på gardane som samla mykje folk og brakte liv og røre.

Tradisjonane for kva vi et ser ikkje ut til å forsvinne. Dei verkar ganske stabile, det som er viktig å halde i hevd er tradisjonsoverføringa, kunnskap om matlaging, lukt og handlag med råvarer.

Før jul i år skulle eg gjerne hatt farmor på kjøkkenet som kunne fortalt meg akkurat korleis lefsedeigen skulle kjennest ut. No får eg heller prøve igjen og igjen, heilt til eg lukkast. Kanskje blir det saman med 10-åringen som sa: «mamma du må lære meg å lage slike lefser». Det lovar bra for tradisjonsoverføringa!

Lefsene eg baka er etter ei oppskrift frå mi farmor som eg ikkje hadde prøvd før. Det som skil denne frå andre oppskrifter er at deigen skal haldast varm heile tida fram til den vert kjevla ut, og at ein kokar opp mjølk og smør. Utan å vite det heilt sikkert: dette gjer ein for at deigen skal halde seg smidig heilt fram til utkjevlinga er ferdig.

Farmorlefser 30-32 stk

• 1,5 l mjølk
• 150 g sukker
• 225 g smør
• 1,5 ss hjortetakksalt
• 2 kg kveitemjøl (dette er for mykje, tilpass mengda)

Mjølk og smør gis eit oppkok. Rør saman det tørre, men ikkje ta alt mjølet på ein gong. Tilsett mjøl til deigen er passe for utbaking. Hald deigen varm inntil den blir baka ut (t.d emner på eit brett over vannbad i kjøkkenvasken). Lefsene dynkast før smøring eller du kan bløyte dei undervegs.

Kjelder

• Brunstad, S. & Pettersen J.R. (2016) Den gamle sunnmørsjula, Vind forlag
• Bugge, A.B (2019) Fattigmenn, tilslørte bondepiker og rike riddere, Cappelen Damm as
• Notaker, H. (2006) Mat og måltid, Aschehoug
• Riddervold, A. (1994) Julens mattradisjoner i historiens lys, Dugnad: tidsskrift for etnologi, nr 4,s.27-39, Novus
• Sæter, P. (2004) For alt fersk nærer bonden stor angst. Om mat og kosthald på Sunnmøre, Årbok for Sunnmøre, s. 44-75, Sunnmøre historielag