Forfattar: Signe Elvik Svoen, konservator

Denne artikkelen er ein del av vår «Rettleiar for jugendstilarkitektur». Rettleiaren består av fleire delar, og alle inneheld verdfull informasjon for dei som arbeider med eller eig jugendstilarkitektur. Du bør lese alle delane for å få best mogleg utbyte.

Lær om jugendstilarkitektur i Noreg ved å bla deg vidare nedover, eller undersøk andre tema i rettleiaren vår ved å nytte linken nedanfor.

Kva forma jugendstilarkitekturen i Noreg?

I Noreg blir perioden frå 1900 til 1914 rekna som hovudperioden for jugendstilarkitekturen. Perioden var prega av store omveltingar, både innanfor byggjeskikk og i samfunnet generelt. Desse straumdraga verka sterkt inn på den norske jugendstilen, både i uttrykk og omfang.

Dei var òg med på å skape ein stil som skil seg frå det ein finn lenger sør i Europa. For å få ei betre forståing av kva norsk jugendstil er, skal vi sjå litt nærmare på ulike faktorar som påverka denne stilarten.

Murtvang

Bygningsmassen i Noreg har opp gjennom historia vore dominert av trebygningar. Det gjaldt også i byane, noko som førte til fleire store og alvorlege bybrannar.

Mange byar hadde innført murtvang på lokalt nivå. Det var derimot først etter bybrannen i Ålesund i 1904 at murtvangen blei innført på nasjonalt nivå i Noreg. Dette hadde store konsekvensar for byggjeskikken i dei norske byane og fall i tid saman med jugendstilen sitt inntog her i landet.

Jugendstilen fekk såleis starthjelp då han blei etablert i Noreg. Vi hadde ikkje sterke tradisjonar for mur og stein, og derfor var ein meir open for å eksperimentere med den nye europeiske trenden. Dette er ein av grunnane til at vi kan sjå eit stort spenn i uttrykket innanfor den norske jugendstilarkitekturen.

Arkitektane eksperimenterte ikkje berre med ulike uttrykk frå den europeiske stilen, men kombinerte dei òg med tradisjonelle norske byggjeskikkar og andre gjeldande stilartar i Noreg i perioden. I tillegg utforska og eksperimenterte dei med mur, stein og murpuss, og korleis desse materiala kunne utnyttast i den nye byggjeskikken.

Apotekergaten i Ålesund slik den såg ut før brannen. Foto: J. Aarflot, 1904

Apotekergaten i Ålesund slik den såg ut etter brannen. Foto: Ukjent

Apotekergata i Ålesund slik den ser ut i dag. Foto: Marius Beck Dahle / Viti

Påverknad frå Nord-Europa

Rundt 1900 hadde Noreg eit avgrensa utdanningstilbod innanfor arkitektur. Mange arkitektspirar tok derfor heile eller delar av utdanninga si i utlandet. Dei vanlegaste landa å utdanne seg i var Tyskland, Storbritannia og Frankrike.

Denne utvekslinga av unge arkitektar blei ein av faktorane som gav jugendstilen innpass i Noreg. Dei unge arkitektane blei inspirerte av den nye europeiske stiltrenden og tok han med seg når dei reiste heim.

Denne inspirasjonen blanda seg med eit ønske om å skape ein ny norsk byggjestil og resulterte i ein eksperimentell stil der norske byggjetradisjonar blei kombinerte med formspråket til den europeiske jugendstilen.

Koplinga til Nord-Europa førte til at jugendstilen vi ser i Noreg, liknar meir på stilen vi kan sjå i dei nord-europeiske områda, med spesiell relasjon til Tyskland, Austerrike og Skottland. Den tyske påverknaden er òg grunnen til at stilarten har fått namnet jugendstil i Noreg – etter det tyske tidsskriftet Jugend.

Trehus

Som nemnt har byggjeskikken i Noreg vore dominert av tre. Trass i murtvangen som blei innført i byane, heldt denne skikken fram med å dominere utanfor bysentra. Vi har derfor ei stor mengd med trehus frå denne perioden, og fleire er påverka av jugendstilen.

Rundt 1900 var sveitserstilen populær. Denne stilen opererte parallelt med jugendstilen, og vi kan derfor finne mange trehus der dei to stilartane er kombinerte. Nokre av bygningane kan definerast som jugendstil, medan andre er sveitserhus med element av jugendstil.

Mange av desse bygningane blir ofte oversedde når ein omtaler jugendstilarkitekturen i Noreg. Dei er likevel ein viktig del av stilhistoria vår. Møtet mellom tremateriale, norske byggjetradisjonar og jugendstil skapte eit særeige uttrykk som utforskar andre aspekt ved stilen enn det ein finn i murhus.

Hessavegen 36 i Ålesund er eit godt eksempel på sveitserstil med preg av jugendstil. Du kan sjå jugendstilen i inndelinga av vindauga, dei brotne takflatene, den boga portalen til kjellerdøra, og i dekorasjonane over vindauga. Foto: Stian Wiik / Viti

Jervellhuset i Ålesund er eit godt eksempel på dragestil med preg av jugendstil. Du kan sjå jugendstilen i dei varierande vindauga, tendensen til asymmetri, dei boga gavlane og dei geometriske dekorasjonane i midtgavlen. Foto: Stian Wiik / Viti

Dette huset på Risøya i Haugesund er eit godt eksempel på eit trehus i jugendstil. Det runde hjørnet saman med den avrunda takkanten skapar eit markant asymmetrisk uttrykk. Dette, saman med den brotne takflata over gavlen gjør at bygningen skil seg tydeleg frå sveitserhusa nedover gata. Foto: Signe Elvik Svoen

Nasjonalromantiske tendensar

Jugendstilen sin filosofi la vekt på arkitekten og handverkaren sin kunstnariske fridom. For mange gav dette rom for å integrere nasjonale særpreg. I norsk jugendstil kan vi sjå at stilen speglar dei samfunnsmessige omveltingane i tida og den aukande vektlegginga av det særnorske.

Rundt 1900 var Noreg sterkt prega av nasjonalromantiske straumdrag, og dei nådde eit høgdepunkt ved unionsoppløysinga i 1905. Heile det norske samfunnet hadde eit ønske om å etablere seg som sjølvstendig nasjon. Dette ønsket blei også teke med inn i utviklinga av den norske jugendstilen.

Ein tydeleg nasjonalromantisk tendens er bruken av råkopp på fasadane. Råkopp er naturstein som gir uttrykk av å vere ubehandla. Det var som regel granitt eller marmor henta frå norske steinbrot. Stein var òg sedd på som eit haldbart materiale som ville tole det norske klimaet godt, og som kravde minimalt med vedlikehald.

Ein annan referanse til nasjonalromantiske tendensar var bruken av ornamentikk inspirert av norrøne motiv, vikingkunst og norske folkeeventyr og sagaer. Bruken av slike ornament har også ei tilknyting til drakestilen, som var særleg utbredt i perioden 1880-1910. Vi kan sjå fleire eksempel der jugendstil og drakestil er kombinert, spesielt i møbel- og interiørdesign.

Mykje av ornamenta som blei brukte i norsk mellomalderkunst, har eit uttrykk og eit formspråk som passar godt med prinsippa i jugendstilen. Det er derfor ikkje så rart at dei fremste jugenstilarkitektane lot seg inspirere av desse ornamenta.

Økonomi

Ein siste faktor som hadde mykje å seie for den norske jugendstilen, var økonomi. Det norske borgarskapet har gjennom historia vore avgrensa, og det var framleis tilfellet rundt 1900.

Mange hadde ikkje råd til å investere i overdådige bygningar med eksteriør og interiør uforma i tråd med jugendstilen sin tanke om Gesamtkunstwerk. Mange hadde heller ikkje pengar til å investere i dekorative element. Vi kan derfor sjå ein stor del bygningar utan tårn, karnapp, dekorative gavlvegger eller ornamentelle dekorasjonar.

Den enkle utforminga gav grobotn for andre og rimelegare former for dekorasjon. Dei viktigaste dekorative grepa ligg då i utforminga av vindauga. Ein kan også sjå innriss i murpussen for å skape geometriske eller organiske linjer rundt vindauge og dører.

Mange bygningar er òg heilt utan dekorasjon, noko som kan gjere dei vanskelege å stilvurdere. I mange tilfelle kan ein likevel sjå asymmetri i plasseringa av inngang og vindauge, og bruk av runde former i bygningselementa.

Dette skapte ein nøktern og enkel jugendstil, som var langt meir tilgjengeleg for den store arbeidarklassen i det norske samfunnet. Denne enkle jugendstilen fall etter kvart også i smak hos det norske borgarskapet, og ein kan sjå at det enkle fasadeuttrykket òg vart nytta på meir påkosta bygningar.

Keiser Wilhelms gate 40 i Ålesund viser korleis jugendstilen blei tilpassa arbeidarklassen. Bygningen har ei asymmetrisk oppbygning og nyttar seg av enkle dekorative grep i murpussen. Foto: Stian Wiik / Viti

Nokre av vindauga er marker med enkle linjer rissa inn i murpussen. Foto: Stian Wiik / Viti

Andre vindauge er framheva av felt med rustikert murpuss. Foto: Stian Wiik / Viti