Musea

Arrangement

Utstillingar

Formidling

Årbok for Sunnmøre 101. årgang

Bildet viser omslaget til "Årbok for Sunnmøre 2025", som er den 101. årgangen av publikasjonen utgitt av Sunnmøre Historielag & Viti. Øverst på omslaget er et svart-hvitt fotografi som viser en gruppe menn som står og sitter på dekk på skipet Fanefjord som ligger ved kai. Bildet er tatt like før avreise i forbindelse med Ellsworths Sydpol-ekspedisjon i 1933/34. Nederst på omslaget er det et felt i oransje farge, med svart tekst som viser tittel og utgiver. Designet er enkelt og tradisjonelt, med et historisk preg som passer til innholdet i en årbok fra et historielag.

Årbok for Sunnmøre 2025 inneheld fleire djupdykk og svært lange reiser!

Vi markerer utvandrarjubileet med forteljinga om sunnmøringar som flytta til Sør-Afrika, og freden i 1945 med hittil upubliserte augevitneskildringar frå krigen.

Boka byr også så ekspedisjonar til Antarktis, jomsvikingar, moskus i Alaska, Fine Line - sko frå Spjelkavika, antirevolusjonære sunnmøringar, lesekunne på 1700-talet, eit forfattarmøte og historia om bygda som redda fyret på Alnes.

Her er mykje å glede seg til!

Boka kjøper du gjennom Sunnmøre historielag, eller i museumsbutikkane hos Viti; Sunnmøre museum, Jugendstilsenteret og KUBE, Naturmuseet og Møbelmuseet.

Smakebitar frå Årbok 101. årgang:

Bildet er et gammelt svart-hvitt gruppefotografi som viser en samling voksne kvinner og menn, trolig fra tidlig 1900-tall. De er pent kledd i datidens mote, med dresser, kjoler og flere med hatter. Gruppen er arrangert i flere rekker, noen sittende foran og andre stående bak.
Samling for dei gjenlevande busetjarane, i 1931. Faksimile The Norwegian Settlers, Marburg Natal 1882, Halland, Halland og Kjonstad

Marburg i KwaZulu-Natal –
Ei norsk busetjing i Sør-Afrika
Forfattar: Odd Sverre Lovol

Dei fleste har høyrt om utvandringa til Amerika, men det fanst andre moglegheiter. Den 14. Juli 1882 gjekk skipet “Tasso” frå Ålesund. Brorparten av passasjerane kom frå Sunnmøre, og dei hadde ei lang reise føre seg: Marburg i Sør Afrika.

Den norsk-amerikanske migrasjonsforskaren Lovoll har skrive om den mindre kjende, men fascinerande historia om dei sunnmørske utvandrarane til Marburg i 1882.

Artikkelen er vårt bidrag til utvandrarjubileet "Crossings200".

Bildet er et svart-hvitt fotografi som viser en gruppe uniformerte menn oppstilt på rekke i et snødekt område. De står i formasjon, iført lange frakker og militære luer, og noen holder gevær. Foran rekken ser det ut til å stå en person som inspiserer eller taler til dem. I bakgrunnen ligger enkle bygninger med snø på takene, merket med tall.
Reidar Grønningsæter fekk opplæring som politisoldat i Sverige. Her ser vi ein polititropp få besøk av forsvarsminister Oscar Torp i januar 1945. Foto: Skjermdump frå Nordmenn i Sverige, Nasjonalforlaget, 1946, nb.no

Glimt frå indre fjordstrøk.
To forteljingar frå eit okkupert Noreg
Forfattar: Markus Rønneberg

I år er det 80 år sidan freden i 1945. Då Markus Rønneberg (f. 1996) gjekk på ungdomsskulen, intervjua han to sunnmøringar som opplevde okkupasjonen: Kristine Relling frå Fjørå og Reidar Grønningsæter frå Norddal.

Kristine opplevde bombinga av Åndalsnes i april 1940, og Reidar var ein av politisoldatane som mellom anna fekk i oppdrag å arrestere Henry Rinnan.

No skal vi endeleg få lese desse verdifulle augevitneskildringane.

Bildet er en stilisert, langstrakt tegning som viser en rekke vikingskip med seil, sett i profil. Skipene ligger side om side på rolig vann, med varierende størrelse og seilføring. I bakgrunnen anes lave fjell eller landformer.
Ill: Daneflåten på veg nordover. Teikning av Martin Furseth

Om Jomsvikingslaget –
slaget som ikkje skjedde
Forfattar: Martin Furseth

Ikkje jomsvikingar likevel? Slaget ved Hjørungavåg i 986 sluttar aldri å engasjere. Det var truleg det største sjøslaget i norsk historie, og sagaene skriv at det stod mellom «jomsvikingane» og Håkon jarl den mektige.

Furseth held liv i ein av dei store historiedebattane på Sunnmøre, og spør: Var jomsvikingane, den profesjonelle krigarhæren, eigentleg med i slaget?

Bildet viser en smilende kvinne som sitter ved et bord og signerer en bok. Foran henne ligger flere stabler med like, blå bøker med et enkelt motiv på omslaget. Hun har langt, lyst hår og er kledd i svart. Bakgrunnen består av en grønn vegg med innrammede kunstverk og portretter, noe som gir inntrykk av et kulturelt eller litterært miljø, for eksempel et bibliotek, galleri eller en boklansering.
Aina Basso signerer den nyaste boka si, «Før det blir morgon» (2025). Foto: Samlaget

Der kjeldene stilnar, byrjar forteljinga.
Intervju med forfattar og historikar Aina Basso
Forfattar: Ingvil Eilertsen Grimstad

Aina Basso frå Giske er ein prislønt historikar og forfattar av historiske romanar. Aller helst tek ho tak i ekte men gløymde kvinnehistorier, som kan skremme livskiten ut av dei fleste.

Å gjere ekte liv til skjønnlitteratur er krevjande. Grimstad har intervjua henne om korleis ho får det til.

Bildet viser Fri- og fattigskolen på Sunnmøre museum. Huset er bygget i tre med torvtak, plassert i grønne, skogkledde omgivelser. Huset har to etasjer, små sprossevinduer og en enkel inngang med steintrapp og rekkverk. Grunnmuren er av naturstein,
Foto: Borgund fri- og fattigskule tok imot dei første elevane i 1744. Elevar herifrå vart kartlagd. Leseferdigheitene vart registrert i sjeleregisteret. Foto: Mirjam Vikestrand / Viti

Sjeleregister, skule og lesekunne i Borgund
på slutten av 1700-talet
Forfattar:Harald Johannes Krøvel

Krøvel har leita fram ei kjelde frå 1788, eit såkalla sjeleregister.

Sjeleregistera skulle kartleggje kunnskapar om kristendom og leseferdigheiter blant sokneborna, men dei inneheldt også anna interessant informasjon: kvar folk budde, kor mange bøker folk hadde og om forholdet mellom kristen moral og praktisk kvardagsliv.

Krøvel viser også korleis kjelda kan gje oss eit gløtt inn i livsverda til einskildmenneska i Borgund i 1788.

Bildet er et svart-hvitt fotografi som viser et fly som står på snødekt bakke i et polarområde. På flykroppen står teksten «North Star Antarctic Flight», og registreringsnummeret er synlig på halepartiet. To personer iført tunge vinterklær står ved siden av flyet. Området rundt er flatt og dekket av snø, noe som understreker de ekstreme forholdene og gir inntrykk av en ekspedisjon i Antarktis.
Ekspedisjonsleiar Lincoln Ellsworth og pilot Herbert Hollick-Kenyon i prat ved flyet Polar Star i Antarktis. Foto henta frå Leo Oterhals si bok Hvite horisonter (2000).

Fra Sunnmøre til Antarktis –
Ellsworth-ekspedisjonene 1933-1939
Forfattar: Kenneth Staurseth Fåne

Visste du at fleire av mannskapet på dei berømte Wilkins - Ellsworth-ekspedisjonane til Antarktis (1933–1939) var sunnmøringar?

Amerikanaren Lincoln Ellsworth og australske sir Hubert Wilkins ville vere dei første som flaug frå kyst til kyst over sørpolhavet. Wilkins var i Ålesund og i Molde for å finne eit eigna farty for å frakte flyet. Valet fall på M/S Fanefjord, omdøypt til Wyatt Earp, og fleire av dei 29 sjøfolka var frå Sunnmøre.

Fåne tek oss med på desse ekstreme ekspedisjonane i isøydet.

Bildet viser en gruppe voksne personer som står tett sammen og lener seg mot en lav steinmur. De smiler og ser mot kamera, kledd i ytterjakker som passer til kjølig vær. I bakgrunnen står et fyrtårn med hvite og røde horisontale striper på et åpent, karrig landskap nær kysten. Stemningen er sosial og avslappet, og bildet gir inntrykk av en tur eller et besøk ved et kjent kystlandemerke.
Medlemene i Venneforeningen for Alnes fyr sådde spiren til Alnes fyr – og opplevelsessenter som opna i 2016. f.v. Eva P. Alnes, Randi B. Alnes, Inge Westad, Ellinor Aaram, Einar J. Alnes og Gustav Alnes. Foto utlånt av Gustav Anes.

Kystsamfunnet på Alnes, med perspektiv
på Alnes fyrstasjon
Forfattar:Lisa Marie Godø Oksnes

Då fyret på Alnes gjekk ut av drift,var lagnaden til fyrvoktarboligen og eigedomen usikker. Skulle eigedomane ende på private hender?

Oksnes har studert korleis lokalsamfunnet på Alnes fann saman for å ta vare på, og skape ny aktivitet i det karakteristiske kulturminnet.

Artikkelen er ein omarbeidd versjon av ei bacheloroppgåve i historie ved Høgskulen i Volda.

Bildet er et svart-hvitt fotografi som viser et utstillingsrom eller en butikkinnredning. Langs veggene står montre med mange utstilte damesko, pent ordnet i rekker. Over skoene henger plakater merket «Fine Line», med motebilder av kvinner. Rommet er innredet med stoler, et lite bord og taklamper, og helheten gir inntrykk av en elegant skoutstilling
Showroom for Fine Line kolleksjonen 1960. Foto: Ukjend fotograf, Henriksen & Steen.

Ein skofabrikk i Spjelkavik
Forfattar: Ivar Gunnar Braaten

På 1960 – talet gjekk norske kvinner med Fine Line-sko, made in Spjelkavik. «Skomakar-Petter», Peter B. Spjelkavik, starta «A/S Spjelkavik trævare og træbundskofabrik» i 1918. Det var starten på ei industrisoge som skulle vare heilt til 1982.

Skofabrikken på Moa vart ein stor kvinnearbeidsplass som også hevda seg internasjonalt.

Braaten fortel om industrieventyret Spjelkavik skofabrikk.

Et svart-hvitt fotografi av et glass på stett - en alterkalk. Glasset har en rund fot, en slank stamme med en dekorativ knute, og en lett buet klokkeform øverst. Lyset reflekteres i glasset og fremhever formen og overflaten, mens bakgrunnen er myk og uskarp.
Altarkalken i Hjørundfjord kyrkje frå 1697, hadde i følgje den lokale tradisjonen magisk kraft. Kjelde: Hjørundfjord kyrkje, 1880-1980 Ragnar Standal (1980).


Myra og kalken: Akademisk eller folkeleg
tradisjon? To magiske tradisjonar knytt
til ein stad og ein gjenstand på Sunnmøre
Forfattar: Oddbjørn Hofseth

Har altarkalken i Hjørundfjord magiske krefter?

Hofseth har kome over to magiske tradisjonar på Sunnmøre. Den som drakk av altarkalken i Hjørundfjorden skulle overleve i strid, og det som vart lagd i den magiske myra i Bjørkedalen skulle verte til stein. Hofseth undrar seg over kven som trudde på desse tradisjonane, og heldt dei i live?

Bildet er et svart-hvitt fotografi som viser to sauer eller værer om bord i en båt eller på en brygge. Det ene dyret drikker fra en metallbøtte som står på dekket. Rundt dem ser man tauverk, en trebåt og fiskeredskaper
Moskus på dekk, Polarbjørn. Foto: Ukjend fotograf, Ishavsmuseet Aarvak sitt arkiv.

Lisjeneset i Tjørvåg – ein prikk på kartet,
men stort i fangsthistoria
Forfattar: Kjartan Haddal

I mellomkrigstida begynte sunnmørske fangstfolk å ta med seg levande dyr i lasten. Sel, isbjørn, og moskus. Moskusen vart forsøkt utsett både på Sunnmøre og på Dovrefjell.

Haddal har vore levande interessert i temaet, og i artikkelen fortel han om den gongen i 1933 då fangstfolk frå Herøy leverte 34 (!) moskus til utsetjing i Alaska.

Bildet er en fargerik, satirisk tegning i karikaturstil. Den viser flere menn som blir kastet eller faller dramatisk ut av en bygning merket «Folkets Hus». Figurene har overdrevne kroppsformer og ansiktsuttrykk, og ligger strødd på bakken i kaotiske positurer. Tegningen gir et humoristisk, men kritisk inntrykk, politisk eller samfunnssatire, der maktpersoner eller autoriteter blir latterliggjort gjennom fysisk fall og forvirring.
Karikaturteikning der Tranmæl sparkar ut den ‘gamle retning’ i partiet på landsmøtet 1918. Vidnes er heilt nede til høgre, og han har ikkje lenger pennen i handa. Teikning av Jens R. Nilssen i “Karikaturen”, Nr 14, 1918.

Sunnmørssosialisme kontra
Tranmæl-sosialisme 1918–1921
Forfattar: Oddbjørn Magne Melle

Kvifor vart ikkje sunnmøringane revolusjonære? I Årbok 100. årgang skildra Melle arbeidarrørsla før og etter ålesundsbrannen.

I denne artikkelen beveger han seg inn på 1920-talet. Dette var tida då Martin Tranmæl erobra det Norske Arbeidarparti med sin revolusjonære sosialisme. Melle undrar seg over kvifor sunnmørskollegaene hans aldri beit på?

Årboka - eitt av dei eldste lokalhistoriske tidsskrifta i landet!

Forsiden av første årgang av tidsskriftet for Søndmør Historiske Forening viser tittelen i svart sk.
Den første årgangen i 1910. Då heitte det «Tidsskrift for Søndmør historiske foreining»

Sunnmøre historielag vart etablert i 1909, og første årboka kom i 1910. Av ymse årsaker har ho ikkje kome ut kvart år, men det er ikkje langt unna.

Årboka er eitt av dei aller eldste lokalhistoriske tidsskrifta i landet.

Årbok for Sunnmøre, tidlegare Tidsskrift for Sunnmøre Historielag, er tilgjengeleg på Nasjonalbiblioteket sine nettsider. Her kan du søke i og lese i alle utgåvene frå 1910 til 2020.

Dei nyaste årbøkene kan kjøpast gjennom Sunnmøre historielag, eller i museumsbutikkane hos Viti; Sunnmøre museum, Jugendstilsenteret og KUBE, Naturmuseet og Møbelmuseet.

Ingvil Eilertsen Grimstad

Ingvil Eilertsen Grimstad

Adm. og leiing: Avdelingsdirektør kulturhistorie

917 69 356 / ingvil@vitimusea.no